خلاصه در یک نگاه
- سینوس فرونتال دو حفرهٔ هوایی داخل استخوان پیشانی، بالای چشمهاست و از راه یک مجرای باریک به سقف بینی تخلیه میشود.
- سینوزیت فرونتال معمولاً با گرفتگی بینی، ترشح غلیظ و فشار پیشانی همراه است. سردرد پیشانیِ تنها، بدون علامت بینی، بیشتر میگرن یا سردرد تنشی است.
- بیشتر سینوزیتهای حاد ویروسیاند و با شستشو، اسپری و مسکن در کمتر از دو هفته بهتر میشوند. آنتیبیوتیک فقط در الگوی باکتریایی و با نظر پزشک.
- ورم پلک، دوبینی، افت بینایی، ورم نرم روی پیشانی، یا سردرد شدید با تب و سفتی گردن اورژانس است.
- وقتی بیماری مزمن شده یا مجرا بسته مانده، جراحی آندوسکوپی از راه بینی، بدون برش روی پیشانی، مسیر تخلیه را باز میکند.
سینوس فرونتال کجاست؟
اگر انگشت را روی پیشانی، کمی بالاتر از وسط ابروها بگذارید، پشت همان استخوان دو حفرهٔ هوایی هست که به آنها سینوس فرونتال یا سینوس پیشانی میگویند. این دو حفره معمولاً هماندازه نیستند و دیوارهٔ نازکی آنها را از هم جدا میکند. در بعضی آدمها یک طرف، یا حتی هر دو طرف، کوچک مانده یا تشکیل نشده است و این بهخودیخود بیماری نیست.
سینوس پیشانی در نوزاد وجود ندارد. در سالهای کودکی کمکم شکل میگیرد و تا نوجوانی به اندازهٔ نهایی میرسد. برای همین سینوزیت فرونتال در کودک خردسال کمتر دیده میشود و در نوجوان و بزرگسال شایعتر است.
سه همسایهٔ این سینوس اهمیت دارند: کف آن سقف کاسهٔ چشم است، دیوارهٔ عقبی آن به پردهٔ روی مغز چسبیده، و دیوارهٔ جلویی همان استخوان پیشانی است که زیر پوست لمس میکنید. همین همسایگی توضیح میدهد چرا عفونت شدید سینوس پیشانی، هرچند نادر، ممکن است به چشم یا داخل جمجمه برسد.
سینوس پیشانی چطور تخلیه میشود و چرا زود بسته میشود؟
مخاط داخل سینوس هر روز ترشح میسازد و موهای میکروسکوپی سطح مخاط این ترشح را به سمت دهانهٔ سینوس میبرند. دهانهٔ سینوس فرونتال در کف آن است و به یک مجرای باریک و پیچدار باز میشود که از پشت استخوان بینی پایین میآید و در بخش بالایی و جلویی بینی، نزدیک شاخک میانی، خالی میشود. پزشکان به این مسیر «راه تخلیهٔ فرونتال» میگویند.
این مجرا در خیلی از آدمها تنگ است و سلولهای هوایی کوچک اطرافش شکلهای متفاوتی دارند. وقتی مخاط این مسیر در سرماخوردگی، حساسیت یا پولیپ ورم کند، راه خروج ترشح بسته میشود. ترشح در سینوس میماند، هوای داخل جذب میشود و فشار و درد بالای چشم شروع میشود. اگر میکروب در این ترشح راکد رشد کند، سینوزیت باکتریایی شکل میگیرد.
عوامل رایجی که این مسیر را تنگتر میکنند:
- سرماخوردگی و عفونتهای ویروسی، که شایعترین شروع کنندهاند
- حساسیت فصلی یا دائمی که مخاط را مدام متورم نگه میدارد
- پولیپ بینی و سینوزیت مزمن، بهخصوص همراه آسم
- انحراف تیغه یا شاخک میانیِ بزرگ و هوادار که جای مسیر را تنگ کرده است
- جای زخم از عمل قبلی سینوس که مسیر را کامل باز نکرده یا دوباره بسته است
- بهندرت، تومور یا ضربه به پیشانی و صورت
اگر نقش تیغهٔ بینی برایتان سؤال است، توضیح کاملتر در انحراف تیغه بینی آمده است.
علائم سینوزیت فرونتال
نشانهٔ اصلی، فشار یا درد پیشانی و بالای چشم است که با خم شدن به جلو، پایین آوردن سر یا تکان دادن ناگهانی بیشتر میشود. بعضیها صبحها سنگینی بیشتری حس میکنند، چون ترشح در طول شب جمع شده است. لمس یا ضربهٔ آرام روی پیشانی و گوشهٔ بالایی داخلی چشم ممکن است دردناک باشد.
ولی سینوزیت فقط درد نیست. علائم بینی معمولاً همراهاند:
- گرفتگی بینی، یکطرفه یا دوطرفه
- ترشح غلیظ زرد یا سبز از جلوی بینی، یا ریزش آن پشت حلق
- کم شدن یا از بین رفتن بویایی
- گاهی تب، خستگی، بوی بد دهان یا سرفهٔ شبانه از ترشح پشت حلق
ترشحی که پشت حلق میریزد و صاف کردن مدام گلو را به دنبال دارد، در خلط پشت حلق جداگانه بررسی شده است. کم شدن بو در سینوزیت معمولاً با بهتر شدن التهاب برمیگردد. اگر بو برنگشت، کاهش بویایی را بخوانید.
سینوزیت فرونتال حاد و مزمن چه فرقی دارند؟
سینوزیت حاد ناگهان شروع میشود، اغلب بعد از سرماخوردگی، و کمتر از چهار هفته طول میکشد. درد و فشار در آن برجستهتر است. سینوزیت مزمن یعنی التهابی که بیش از دوازده هفته مانده است. در نوع مزمن درد معمولاً کمتر است و گرفتگی، ترشح پشت حلق و کم شدن بو بیشتر آزار میدهد. بعضی بیماران هم چند بار در سال حملهٔ حاد دارند و بین حملهها خوباند. تعریفها و مسیر درمان مزمن در سینوزیت مزمن کامل آمده است.
سردرد پیشانی همیشه سینوس نیست
عبارت «سردرد سینوسی» خیلی رایج است، ولی بخش بزرگی از کسانی که با این عنوان سالها دارو مصرف کردهاند، در واقع میگرن یا سردرد تنشی دارند. میگرن هم ممکن است در پیشانی و دور چشم حس شود و با آبریزش و گرفتگی خفیف همراه باشد، چون عصبهای مشترکی درگیرند.
چند نشانه کمک میکند حدس بزنید منشأ سردرد سینوس است یا نه. سردردی که هر بار با نور و صدا بدتر میشود، با تهوع همراه است، در چند ساعت تا یکی دو روز تمام میشود و بین حملهها بینی کاملاً خوب است، بیشتر به میگرن شبیه است. سردردی که با گرفتگی، ترشح غلیظ و کم شدن بو همراه است و روزها تا هفتهها میماند، بیشتر به سینوزیت شبیه است.
حدس، تشخیص نیست. معاینهٔ داخل بینی با آندوسکوپ و در صورت لزوم سیتی نشان میدهد سینوس واقعاً ملتهب است یا نه. این تشخیص ارزش دارد، چون جلوی آنتیبیوتیکهای پشتسرهم و حتی عملی را میگیرد که سردرد میگرنی را خوب نمیکند.
سینوس فرونتال در پرواز و غواصی
بعضیها فقط در فرود هواپیما یا هنگام غواصی درد تیز بالای ابرو حس میکنند. وقتی مجرای سینوس پیشانی تنگ باشد، فشار داخل سینوس با تغییر سریع فشار بیرون هماهنگ نمیشود و درد میآید. اگر این درد در هر پرواز تکرار میشود، باید داخل بینی دیده شود، چون معمولاً نشانهٔ تنگی یا التهابی است که در زمین علامت کمتری دارد. پرواز در اوج سرماخوردگی یا حملهٔ حساسیت، این درد را محتملتر میکند.
نشانههای خطر: کی نباید صبر کرد؟
عارضهٔ جدی سینوزیت فرونتال نادر است، ولی وقتی رخ میدهد زمان مهم است. این علائم را با مسکن در خانه ادامه ندهید و همان روز به اورژانس بروید:
- ورم، قرمزی یا درد پلک بالا، بهخصوص اگر چشم بسته شود یا بیرون بزند
- دوبینی، درد با حرکت دادن چشم، یا کم شدن دید
- ورم نرم و خمیری روی پیشانی که با فشار انگشت جا میماند
- سردرد شدید و رو به افزایش با تب بالا، استفراغ، گیجی یا سفتی گردن
- تشنج یا ضعف یک طرف بدن
این علائم ممکن است نشان دهند عفونت به اطراف چشم، استخوان پیشانی یا پردهٔ روی مغز رسیده است. درمان این موارد معمولاً بستری، آنتیبیوتیک وریدی، تصویربرداری فوری و گاهی جراحی همان روز است.
هشدار: در کودکان و نوجوانان، ورم پلک یا پیشانی بعد از یک سرماخوردگی ساده را «حساسیت» فرض نکنید. اگر ورم در چند ساعت بیشتر میشود یا تب همراه است، همان روز معاینه لازم است.
نوع دیگری از گرفتاری کند و بیسروصداست: موکوسل. وقتی مجرای سینوس پیشانی سالها بسته بماند، ترشح در سینوس جمع میشود و آهسته دیوارهها را نازک میکند و جلو میرود. ممکن است اولین علامت آن ورم بالای چشم یا پایین افتادن و جابهجا شدن خود چشم باشد. موکوسل با دارو جمع نمیشود و درمانش باز کردن و تخلیهٔ آن، معمولاً با آندوسکوپ از راه بینی است.
تشخیص سینوزیت فرونتال
تشخیص با شرح حال شروع میشود: درد از کی شروع شده، با سرماخوردگی آمده یا نه، یکطرفه است یا دوطرفه، با چه چیزی بیشتر میشود، آیا آسم، حساسیت یا عمل قبلی سینوس وجود دارد. بعد پزشک داخل بینی را میبیند.
آندوسکوپی بینی
در بزرگسالان معمولاً آندوسکوپی بینی در مطب انجام میشود. لولهٔ باریکی با دوربین از سوراخ بینی رد میشود و پزشک ناحیهٔ زیر شاخک میانی را میبیند، جایی که ترشح سینوس پیشانی بیرون میآید. چرک، ورم، پولیپ یا جای زخم عمل قبلی در همین معاینه دیده میشود. این کار جراحی نیست و چند دقیقه طول میکشد. اینکه آندوسکوپی چه حسی دارد و چه آمادگی میخواهد در آندوسکوپی بینی و سینوس آمده است.
سیتی اسکن
برای سینوزیت حاد ساده سیتی لازم نیست. سیتی وقتی مفید است که علائم طولانی شده، جراحی مطرح است، علامت چشمی یا عصبی وجود دارد یا درمان جواب نداده است. سیتی شکل مجرای فرونتال و سلولهای اطرافش را نشان میدهد و برای برنامهریزی جراحی نقشهٔ ضروری است. عکس سادهٔ رادیولوژی دقت کافی ندارد و تصمیمگیری درباره سینوس پیشانی با آن توصیه نمیشود.
اگر شک به درگیری چشم یا داخل جمجمه باشد، پزشک ممکن است علاوه بر سیتی، امآرآی با تزریق هم بخواهد. ضخیم شدن مختصر مخاط در سیتیِ کسی که علامت ندارد، بهتنهایی دلیل درمان یا عمل نیست.
درمان سینوزیت فرونتال حاد
بیشتر سینوزیتهای حاد از ویروس شروع میشوند و در کمتر از دو هفته خودبهخود بهتر میشوند. هدف درمان در این مرحله کم کردن ورم مخاط و کمک به تخلیهٔ ترشح است:
- شستشوی بینی با سرم: چند بار در روز، با حجم کافی، ترشح غلیظ را رقیق و خارج میکند. روش درست در شستشوی بینی با سرم آمده است.
- اسپری کورتون بینی: ورم مخاط را کم میکند. اثرش تدریجی است و باید چند روز منظم مصرف شود.
- مسکن معمولی: برای درد و تب، طبق دوز مجاز.
- اسپری ضداحتقان: فقط برای چند روز محدود. مصرف طولانیتر خودش گرفتگی برگشتی میسازد.
- استراحت، مایعات کافی و بخور آب گرم ممکن است احساس راحتی بدهد.
آنتیبیوتیک برای هر سینوزیت لازم نیست. معمولاً وقتی مطرح میشود که علائم بیش از ده روز بدون هیچ بهبودی مانده، از اول شدید با تب بالا و ترشح چرکی بوده، یا بعد از چند روز بهتر شدن دوباره بدتر شده است. نوع و مدت آنتیبیوتیک را پزشک تعیین میکند. قطع زودهنگام دوره یا مصرف باقیماندهٔ داروی دفعهٔ قبل کار درستی نیست.
درمان سینوزیت فرونتال مزمن و عودکننده
وقتی التهاب بیش از دوازده هفته مانده، درمان طولانیتر و منظمتر است: شستشوی روزانه، اسپری کورتون بینی به مدت کافی، درمان حساسیت و آسم، و در صورت وجود پولیپ، درمان مخصوص پولیپ. گاهی دورهٔ کوتاه کورتون خوراکی یا آنتیبیوتیک انتخابی به کار میرود، ولی اینها جایگزین درمان پایه نیستند. در پولیپهای شدید و عودکننده همراه آسم، داروهای بیولوژیک هم در برخی بیماران مطرح میشود. شرح پولیپ و گزینههایش در پولیپ بینی است.
اگر با وجود درمان کامل، علائم مانده یا حملهها پشتسرهم تکرار میشوند و سیتی نشان میدهد مجرای فرونتال بسته است، جراحی مطرح میشود. معیارهای کلی تصمیم برای عمل در چه زمانی سینوزیت به جراحی نیاز دارد توضیح داده شده است.
جراحی آندوسکوپی سینوس فرونتال
هدف جراحی، برداشتن استخوان پیشانی یا «تمیز کردن» کامل سینوس نیست. هدف این است که مسیر تخلیهٔ طبیعی سینوس پیشانی باز شود تا ترشح خارج شود، هوا برسد و دارو و شستشو به داخل سینوس راه پیدا کند.

عمل از راه بینی، بدون برش روی پیشانی
در جراحی آندوسکوپیک، جراح با دوربین باریک و ابزارهای ظریف از داخل بینی به ناحیهٔ تخلیهٔ فرونتال میرسد. سلولهای هوایی کوچکی که راه را بستهاند برداشته میشوند، پولیپ اگر باشد خارج میشود و مخاط سالم تا جای ممکن حفظ میشود. برشی روی پوست صورت، پیشانی یا ابرو نمیماند. اندازهٔ بازشدگی بسته به بیماری فرق میکند. در بعضی بیماران فقط باز کردن مسیر طبیعی کافی است و در بیماری گسترده یا عملهای تکراری، جراح ممکن است مسیر را وسیعتر کند و حتی دو سینوس پیشانی را از وسط به هم وصل کند.
دسترسی به سینوس پیشانی از دشوارترین بخشهای جراحی سینوس است، چون مجرا باریک است، زاویه دارد و به سقف چشم و قاعدهٔ جمجمه نزدیک است. برای همین تجربهٔ جراح، آندوسکوپهای زاویهدار و گاهی سیستم ناوبری تصویری در این عمل اهمیت دارد. نمونهای از توضیح دکتر نادر اکبری دربارهٔ دسترسی مستقیم آندوسکوپیک به سینوس پیشانی را در ویدیوی سینوزیت فرونتال ببینید.
بالون سینوس و «لیزر»
در گروه انتخابشدهای از بیماران، که مجرا تنگ است ولی پولیپ گسترده یا بیماری استخوانی ندارند، گشاد کردن مسیر با بالون ممکن است گزینه باشد. بالون برای همه مناسب نیست و پولیپ را برنمیدارد. واژهٔ «عمل سینوس با لیزر» هم اغلب نام تبلیغاتی همان جراحی آندوسکوپی است. فرق واقعی این روشها در عمل سینوس با لیزر آمده است.
روش باز کی لازم میشود؟
پیش از رواج آندوسکوپ، سینوس پیشانی بیشتر با برش روی پیشانی یا بالای ابرو عمل میشد. امروز این روشها کنار گذاشته نشدهاند ولی جای محدودی دارند: بعضی موکوسلها یا تودههایی که در بخش بیرونی سینوس هستند و از راه بینی دسترسی کامل ندارند، شکستگیهای دیوارهٔ جلویی پیشانی، یا عفونت شدیدی که تخلیهٔ فوری از بیرون میخواهد. گاهی یک برش کوچک بالای ابرو همراه آندوسکوپی برای رسیدن به نقطهٔ دور به کار میرود.
خطرهای عمل
هر جراحی خطر دارد و جراحی سینوس پیشانی هم استثنا نیست. شایعترین مشکل بعد از عمل، دلمه و ترشح چند هفتهٔ اول و تنگ شدن دوبارهٔ مسیر در درازمدت است. خونریزی بیش از حد، آسیب به کاسهٔ چشم و نشت مایع مغزی نخاعی عوارض نادرتری هستند که به همسایگی این ناحیه برمیگردند. پیش از عمل، جراح باید با شما دربارهٔ نوع بیماری، اندازهٔ بازشدگی و خطرهای مربوط به خود شما صحبت کند. شرح کامل مراحل و نقاهت در راهنمای جراحی آندوسکوپی سینوس است.
بعد از عمل: باز نگه داشتن مسیر
نتیجهٔ جراحی سینوس پیشانی تا حد زیادی در هفتههای بعد از عمل ساخته میشود. مجرای تازهبازشده ممکن است با دلمه، ترشح و جای زخم دوباره تنگ شود. چند کار این خطر را کم میکند:
- شستشوی منظم بینی طبق دستور ترخیص، از زمانی که جراح اجازه داده
- ادامهٔ اسپری یا شستشوی دارویی که پزشک نوشته است، حتی وقتی حالتان خوب است
- آمدن به نوبتهای پیگیری، که در آن دلمه و ترشح زیر دید آندوسکوپ تمیز میشود
- پرهیز از فین کردن محکم در روزهای اول و خودداری از درآوردن دلمه با وسیلهٔ نوکتیز
- درمان مداوم حساسیت، آسم و پولیپ، اگر زمینهاند
دستورالعمل کامل مراقبتهای بعد از عمل در صفحهٔ دستورالعمل قابل دانلود است. اگر بعد از عمل خونریزی دارید، تفاوت خونریزی معمول و نگرانکننده را در خونریزی بعد از عمل سینوس ببینید.
چه وقت برای سینوس پیشانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- وقتی علائم بینی و فشار پیشانی بیش از ده روز مانده و رو به بهتر شدن نیست
- وقتی چند بار در سال سینوزیت حاد میگیرید
- وقتی گرفتگی، ترشح یا کم شدن بو بیش از دوازده هفته ادامه دارد
- وقتی سردرد پیشانی هر بار در پرواز تکرار میشود
- وقتی علامت یکطرفه است، با ترشح خونی همراه است، یا ورم بالای چشم پیدا شده
- و همان روز، اگر هر کدام از نشانههای خطر چشمی یا عصبی بالا را دارید
دکتر نادر اکبری دیلمقانی، متخصص گوش و حلق و بینی و فلوشیپ رینولوژی و جراحی قاعدهٔ جمجمه، بیماریهای سینوس پیشانی را با معاینهٔ آندوسکوپیک و سیتی بررسی میکند و در صورت نیاز، جراحی را از راه بینی انجام میدهد. سوابق ایشان در سوابق آمده است و اگر میخواهید بدانید رینولوژی دقیقاً چه حوزهای است، رینولوژی چیست را بخوانید.
این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای معاینه را نمیگیرد. اگر علائم شما با آنچه اینجا آمده جور نیست یا نگران هستید، داخل بینی باید دیده شود.
پرسشهای رایج
سینوس فرونتال کجاست؟
سینوس فرونتال یا سینوس پیشانی دو حفرهٔ هوایی داخل استخوان پیشانی است، درست بالای ابروها و بالای کاسهٔ چشم. دیوارهٔ عقبی آن به پردهٔ روی مغز نزدیک است و کف آن سقف چشم است. این سینوس از راه مجرای باریکی به نام «راه تخلیهٔ فرونتال» به بخش بالایی و جلویی بینی باز میشود.
علائم سینوزیت فرونتال چیست؟
فشار یا درد پیشانی و بالای چشم که با خم شدن به جلو بیشتر میشود، گرفتگی بینی، ترشح زرد یا سبز از جلوی بینی یا پشت حلق، کم شدن بویایی و گاهی حساسیت پیشانی به لمس. در نوع حاد ممکن است تب و خستگی هم باشد. در نوع مزمن درد معمولاً کمتر و گرفتگی و ترشح برجستهتر است.
درمان سینوس فرونتال چیست؟
در سینوزیت حاد، درمان پایه شستشوی بینی با سرم، اسپری کورتون بینی و مسکن است. آنتیبیوتیک وقتی مطرح میشود که علائم بیش از ده روز بدون بهبود مانده، از اول شدید با تب و ترشح چرکی بوده، یا بعد از بهتر شدن دوباره بدتر شده باشد. در نوع مزمن، درمان طولانیتر التهاب و گاهی جراحی آندوسکوپی لازم است.
سینوزیت فرونتال خطرناک است؟
بیشتر موارد با درمان معمول خوب میشوند. ولی چون این سینوس کنار چشم و مغز است، عفونت شدید آن بهندرت به این نواحی میرسد. ورم و قرمزی پلک، دوبینی یا افت دید، ورم نرم روی پیشانی، تب بالا با سردرد شدید، استفراغ یا سفتی گردن باید همان روز در اورژانس بررسی شود.
سردرد پیشانی همیشه از سینوس است؟
نه. بسیاری از کسانی که خیال میکنند «سردرد سینوسی» دارند، در واقع میگرن یا سردرد تنشی دارند، بهخصوص اگر گرفتگی، ترشح چرکی و کاهش بویایی همراه نباشد. معاینهٔ داخل بینی و در صورت لزوم سیتی کمک میکند این دو از هم جدا شوند تا درمان اشتباه، مثل آنتیبیوتیکهای پشتسرهم، تکرار نشود.
برای سینوزیت فرونتال سیتی اسکن لازم است؟
برای سینوزیت حاد ساده معمولاً نه. سیتی وقتی لازم میشود که علائم بیش از دوازده هفته مانده، جراحی مطرح است، علامت چشمی یا عصبی وجود دارد، یا درمان جواب نداده است. عکس ساده رادیولوژی برای این سینوس دقیق نیست. اگر شک به درگیری چشم یا مغز باشد، پزشک ممکن است امآرآی را هم بخواهد.
جراحی سینوس فرونتال با برش روی پیشانی است؟
در بیشتر بیماران امروز نه. مسیر تخلیهٔ سینوس پیشانی با آندوسکوپ و از داخل بینی باز میشود و برشی روی پوست پیشانی یا ابرو نمیماند. روشهای باز یا برش کوچک بالای ابرو فقط در موارد خاص، مثل بعضی کیستها یا بیماریهایی که از راه بینی قابل دسترس نیستند، کنار روش آندوسکوپیک به کار میرود.
بعد از عمل سینوس فرونتال ممکن است دوباره بسته شود؟
ممکن است. مجرای فرونتال باریک است و جای زخم یا التهاب دوباره میتواند آن را تنگ کند، بهخصوص اگر پولیپ یا آسم زمینهای باشد. شستشوی منظم بعد از عمل، ادامهٔ اسپری طبق دستور و مراجعه برای تمیز کردن داخل بینی در هفتههای اول شانس باز ماندن مسیر را بالا میبرد.
دکتر نادر اکبری دیلمقانی
دانشیار و فلوشیپ راینولوژی و جراحی قاعده جمجمه. این مطلب در تاریخ ۱ آذر ۱۴۰۵ توسط ایشان بازبینی علمی شده است.
درباره دکتر و سوابق علمیاگر سردرد پیشانی با گرفتگی و ترشح مانده، برای معاینه نوبت بگیرید
برای معاینه و بررسی دقیق، از طریق واتساپ یا تلفن نوبت بگیرید.
رزرو نوبت در واتساپ تماس با مطباین مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. برای تصمیم درباره درمان، حتماً با پزشک مشورت کنید.
دیدگاه شما
تجربه یا سؤال خود را درباره این مطلب بنویسید. دیدگاهها پس از بررسی نمایش داده میشوند. برای بررسی وضعیت شخصی خود، از واتساپ نوبت بگیرید.