کاهش بویایی: علت، فرق سینوزیت با سرماخوردگی، و برگشت حس بویایی

کم شدن بو، قطع بو، و عوض شدن بو

هر سه را بیمار «بویایی‌ام رفته» می‌گوید. برای درمان باید جدا شوند.

• کاهش بویایی: بو هست، ولی ضعیف است. عطر و غذا دیر فهمیده می‌شوند.
• قطع بویایی: حتی بوی تند هم نمی‌آید. مزه هم اغلب ضعیف می‌شود، چون بخش بزرگی از آنچه مزه می‌دانیم در واقع بو است. مزه‌های سادهٔ شور و شیرین و ترش معمولاً می‌مانند.
• عوض شدن بو: قهوه، پیاز یا گوشت بوی دود، فاضلاب یا شیمی می‌دهند. به این حالت پاروسمی می‌گویند. گاهی هم بیمار بویی را حس می‌کند که در اتاق نیست.

این‌ها تشخیص نهایی نیستند. مثل تب، علامت‌اند. قدم اول این است که ببینیم راه رسیدن هوا به سقف بینی بسته است، یا خودِ ناحیهٔ بویایی آسیب دیده.

بویایی از کجای بینی می‌آید؟

انتهای بالای بینی، نزدیک سقف و زیر قاعدهٔ جمجمه، مخاط بویایی است. مولکول بو باید با هوا به آنجا برسد. عصبی که از آنجا بالا می‌رود از سوراخ‌های ریز استخوان رد می‌شود و به مغز می‌رسد.

دو سازوکار اصلی کم شدن بو این‌هاست:

• راه بسته است. تورم، پولیپ، پوستهٔ زیاد یا یک انحراف خیلی شدید نمی‌گذارد هوا به سقف برسد. مخاط بویایی ممکن است سالم باشد.
• خودِ مخاط یا عصب آسیب دیده. ویروس، ضربه به سر، بعضی مواد شیمیایی و افزایش سن این گروه‌اند. بینی ممکن است کاملاً باز باشد.

یک بیمار می‌تواند هر دو را با هم داشته باشد. مثلاً سینوزیت طولانی هم راه را می‌بندد و هم مخاط را ملتهب نگه می‌دارد.

سینوزیت و پولیپ چطور بویایی را می‌گیرند؟

کاهش بویایی یکی از علامت‌های اصلی سینوزیت مزمن است، به‌خصوص وقتی پولیپ بینی وجود دارد. بیمار اغلب می‌گوید غذا بی‌مزه شده، عطر را دیر می‌فهمد، و این وضعیت هفته‌هاست مانده. گرفتگی و ترشح پشت حلق معمولاً همراهش هستند، ولی بعضی‌ها فقط از بو شاکی‌اند.

این نوع، بیشتر «راه و التهاب» است تا یک عصب سوخته. برای همین درمانش درمان همان بیماری است:

• شستشو با سرم ترشح و مواد محرک را از مسیر برمی‌دارد و اگر اسپری تجویز شده باشد، دارو به مخاط تمیز می‌رسد. روش در شستشوی بینی با سرم است.
• اسپری ضدالتهاب بینی پایهٔ درمان است. اثر بویایی‌اش ممکن است چند هفته طول بکشد. قطع کردنش، به صرف اینکه نفس باز شده، التهاب را برمی‌گرداند.
• اگر پولیپ راه را بسته و دارو کافی نبوده، جراحی آندوسکوپی سینوس راه را باز می‌کند تا هوا و داروی موضعی به سقف بینی برسند. جراحی خلق بویایی جدید نیست. اگر عصب آسیب جداگانه دیده باشد، باز کردن راه به‌تنهایی بو را کامل برنمی‌گرداند.
• پولیپ بیماری التهابی است و می‌تواند برگردد. با برگشتنش بویایی هم دوباره کم می‌شود. نگهداری بعد از عمل در برگشت پولیپ بعد از عمل آمده است.

انتظار درست: بسیاری از بیماران این گروه با کنترل التهاب بهتر بو می‌کشند. مقدار برگشت از فردی به فرد فرق دارد و این صفحه درصد وعده نمی‌دهد.

بعد از سرماخوردگی و ویروس

ویروس، از جمله کرونا، می‌تواند ناگهان بویایی را کم یا قطع کند. گاهی این اتفاق همان روزهای اول سرماخوردگی است و با باز شدن بینی بهتر می‌شود. گاهی بینی دیگر گرفته نیست و بو هنوز نیامده. این حالت دوم بیشتر به خودِ مخاط بویایی مربوط است.

هفته‌ها بعد، بعضی بیماران وارد فاز عوض شدن بو می‌شوند. غذاهایی که قبلاً دوست داشتند بدبو می‌شوند. این مرحله آزاردهنده است و می‌تواند چند ماه بماند. معمولاً نشانهٔ فعالیت دوبارهٔ سیستم بویایی است، نه بدتر شدن یک عفونت. آنتی‌بیوتیک این فاز را کوتاه نمی‌کند.

برگشت بعد از ویروس اغلب تدریجی است: اول بوی خیلی تند، بعد بوی غذا، و مدت‌ها بعد شاید هنوز ضعیف‌تر از قبل باشد. گروهی طی چند هفته واضح بهتر می‌شوند. گروهی تا چند ماه درگیر می‌مانند و عده‌ای ناقص بهبود پیدا می‌کنند. زمان دقیق برای یک نفر را نمی‌شود از قبل گفت.

در این گروه، وقتی معاینه نشان دهد پولیپ و سینوس چرکی در کار نیست، تمرینی که پایین گفته شده منطقی‌ترین کار خانگی است. قرص و اسپری را برای «هر قطع بویایی» شروع نکنید.

ضربه به سر، دود، دارو و سن

ضربه به سر می‌تواند رشته‌های ظریف عصب بویایی را همان‌جا که از استخوان رد می‌شوند پاره کند. قطع بویایی بلافاصله بعد از ضربه این احتمال را جدی می‌کند. برگشتش نامطمئن‌تر از نوع بعد از ویروس است و باز هم تمرین بویایی گاهی پیشنهاد می‌شود، بدون وعده.

اگر بعد از ضربه به سر، از یک سوراخ بینی مایع آبکی شفاف بیاید، به‌خصوص وقتی خم می‌شوید، این را با «آبریزش حساسیت» یکی نگیرید. می‌تواند نشت مایع مغزی نخاعی باشد و باید زود بررسی شود. خون‌آبهٔ صورتی بعد از دستکاری بینی چیز دیگری است. مایع نشت معمولاً بی‌رنگ و روان است، مثل آب.

سیگار و دود دست‌دوم مخاط را تحریک می‌کنند و هر درمان دیگری را ناقص می‌گذارند. بعضی مواد شیمیایی در کارگاه همین کار را می‌کنند. اگر در معرض بخار یا گردهٔ صنعتی هستید، آن را به پزشک بگویید.

سن بویایی را کم می‌کند و این کاهش معمولاً تدریجی است. هر کم شدن تدریجی در میانسالی را به سن نسبت ندهید، به‌خصوص اگر یک‌طرفه شده یا با گرفتگی و خون همراه است.

بعضی داروها هم بو یا مزه را عوض می‌کنند. دارو را خودسر قطع نکنید. اسمش را به پزشکی که نسخه کرده و به پزشکی که بینی را می‌بیند بگویید. اسپری‌های حاوی روی که داخل بینی زده می‌شوند با آسیب بویایی مرتبط بوده‌اند. برای «برگرداندن بو» چیزی را داخل بینی نریزید.

کاهش بویاییِ تدریجی و بی‌دلیل، وقتی بینی سالم است، گاهی در شرح حال بیماری‌های عصبی مهم است. این صفحه آن تشخیص را نمی‌گذارد. فقط می‌گوید اگر معاینهٔ بینی طبیعی بود و بو برنگشت، پزشک ممکن است بررسی را آنجا ادامه دهد.

چه چیزهایی بویایی را برنمی‌گردانند؟

این کارها در جستجو زیادند و شواهد کافی برای سودشان نیست. بعضی ضرر دارند:

• ریختن روغن، عسل، سرکه یا جوش شیرین غلیظ داخل بینی
• اسپری یا قطرهٔ روی در بینی
• آنتی‌بیوتیک پی‌درپی برای بویاییِ بعد از ویروس
• اسپری تنگ‌کننده برای هفته‌ها
• بخور مواد تند به امید «باز شدن عصب»

جوش شیرین فقط به مقدار خیلی کم، طبق روش مقالهٔ شستشو، برای کم کردن سوزش سرم خانگی است. درمان بویایی نیست.

تمرین بویایی در خانه

برای آسیب بعد از ویروس، و گاهی بعد از ضربه، تمرینی به نام آموزش بویایی در پژوهش‌ها استفاده شده است. منطقش ساده است: بو کردن منظمِ چند رایحهٔ مشخص، توجه به همان بو، برای ماه‌ها. این یک دارو نیست و پولیپ را آب نمی‌کند. اگر سقف بینی با پولیپ بسته باشد، اول باید آن انسداد درمان شود وگرنه مولکول بو اصلاً به مخاط نمی‌رسد.

شکل رایج این تمرین:

• چهار بوی آشنا که با هم فرق داشته باشند. در مطالعات اغلب لیمو، گل رز، اکالیپتوس و میخک بوده است. اگر این‌ها را ندارید، چهار مادهٔ خوراکی یا گیاهیِ مطمئن و جدا از هم کافی است.
• روزی دو بار. هر بو حدود ده تا بیست ثانیه. بین بوها مکث کوتاه.
• حداقل دوازده هفته، و اگر در حال بهتر شدن است طولانی‌تر. قطع بعد از چند روز اثر قابل انتظار ندارد.
• شیشه را نزدیک بینی بگیرید و آرام بو کنید. قطره و روغن را به مخاط نزنید. اگر ماده‌ای سوزش یا عطسهٔ شدید داد، همان را کنار بگذارید.
• موقع بو کردن، نام بو را به یاد بیاورید، حتی اگر هنوز حس نمی‌شود. این بخش تمرین است.

بهتر شدن، اگر بیاید، آهسته است. کامل نشدن بو به معنی غلط انجام دادن تمرین نیست.

معاینه چه چیزی را مشخص می‌کند؟

در ویزیت، شرح حال زمان شروع را جدا می‌کند: ناگهانی بعد از سرماخوردگی، تدریجی با گرفتگی، یا بلافاصله بعد از ضربه. آندوسکوپ سقف بینی، پولیپ، ترشح چرکی و کجی شدید را نشان می‌دهد.

سی‌تی‌اسکن وقتی لازم می‌شود که التهاب سینوس یا انسداد در معاینه مطرح باشد، یا جراحی در برنامه باشد. برای هر کسی که یک هفته بعد از سرماخوردگی بو نمی‌فهمد، سی‌تی روز اول لازم نیست. ام‌آرآی هم آزمایش پیش‌فرض نیست.

آزمون سادهٔ بویایی در مطب گاهی شدت کم شدن را ثبت می‌کند تا بعداً بتوان مقایسه کرد. جایگزین دیدن داخل بینی نیست.

کی باید زود مراجعه کرد؟

نوبت نزدیک بگیرید اگر:

• بیش از دو سه هفته از سرماخوردگی گذشته و بو برنگشته
• بویایی همراه گرفتگی، ترشح یا شک به پولیپ ضعیف شده
• بو عوض شده و غذا خوردن را مختل کرده
• کاهش بو یک‌طرفه است یا با خون‌دماغ همان سمت همراه است

بدون صبر کردن مراجعه کنید اگر کاهش بویایی با این‌هاست: ضعف یا کجی صورت، اختلال ناگهانی گفتار، سردرد ناگهانی بسیار شدید، تورم یا بیرون‌زدگی چشم، تب بالا، یا مایع آبکی شفاف یک‌طرفه بعد از ضربه به سر.

بویایی کیفیت غذا، هشدار دود و گاز، و بخشی از مزه را می‌سازد. درمان از علت می‌آید. تمرین بویایی جای معاینه را نمی‌گیرد و جراحی جای تمرین را، وقتی عصب بعد از ویروس درگیر است و بینی باز است.