سینوس و بینی

رینولوژی چیست: کار متخصص بینی و سینوس، جدا از جراحی زیبایی

رینولوژی، که خیلی‌ها راینولوژی هم می‌نویسند، نام یک بیماری نیست. نام شاخه‌ای از گوش و حلق و بینی است که کارش بینی، سینوس‌های صورت، و در برخی پزشکان مرز بینی با کف جمجمه است.

آبرنگ جمجمه از روبرو؛ سینوس پیشانی و سینوس‌های گونه به رنگ آبی، دو طرف تیغهٔ بینی

خلاصه در یک نگاه

  • رینولوژی و راینولوژی یک کلمه‌اند: کار پزشکی و جراحیِ بینی و سینوس.
  • هستهٔ این کار سینوزیت مزمن، پولیپ، تیغه‌ای که راه را بسته، کاهش بویایی، نشت مایع مغزی و بعضی تومورهاست.
  • ویزیت اول معاینه است. آندوسکوپی بینی در مطب، با دوربین باریک، عمل جراحی نیست.
  • سی‌تی نقشهٔ سینوس است، نه تشخیص به‌تنهایی، و برای هر سرماخوردگی لازم نیست.
  • حساسیت و سینوزیت ساده معمولاً کار متخصص گوش و حلق و بینی است. موارد پیچیده یا نزدیک کف جمجمه بیشتر به آموزش رینولوژی مربوط می‌شود.

رینولوژی نام بیماری نیست

کسانی که «رینولوژی چیست» یا «راینولوژی چیست» را جستجو می‌کنند معمولاً این کلمه را روی کارت پزشک، زیر یک عمل سینوس، یا کنار اسم یک جراح دیده‌اند و نمی‌دانند بیماری تازه‌ای برایشان نوشته شده یا نه.

بیماری نیست. رینولوژی نام حوزهٔ کار است: بینی و حفره‌های هوایی دور آن. راینولوژی فقط املای دیگر همان واژه است. اگر هر دو را در دو سایت دیدید، دنبال دو تخصص جدا نگردید.

این صفحه جای معاینه نیست. کمک می‌کند عنوان را از بیماری جدا کنید و بدانید در ویزیت چه اتفاقی می‌افتد. تغییر شکل بیرون بینی کار دیگری است و در جراحی بینی آمده است. خودِ جراحی سینوس در راهنمای جراحی آندوسکوپی سینوس آمده است. اینکه دورهٔ اضافهٔ بعد از تخصص چه نام دارد، در فلوشیپ رینولوژی چیست جدا نوشته شده تا این دو سؤال یکی نشوند.

آبرنگ جمجمه از روبرو؛ سینوس پیشانی و سینوس‌های گونه به رنگ آبی، دو طرف تیغهٔ بینی

سینوس‌ها کجا هستند و رینولوژیست به کدام‌ها نگاه می‌کند؟

دو طرف بینی، داخل استخوان صورت، چند حفرهٔ هوایی هست که با سوراخ‌های باریک به بینی راه دارند. اسم‌های رایج‌شان برای بیمار این‌هاست: سینوس پیشانی بالای ابرو، سینوس گونه زیر چشم، سینوس‌های کوچک بین دو چشم، و سینوس عمق‌تر پشت بینی که به کف جمجمه نزدیک است.

وقتی دهانهٔ این حفره‌ها بسته شود یا مخاط مدت طولانی ملتهب بماند، گرفتگی، ترشح، فشار صورت یا کم شدن بو می‌آید. رینولوژیست همین مسیر را می‌بیند: از سوراخ بینی تا دهانهٔ سینوس، و اگر لازم باشد تا جایی که بینی به کف جمجمه می‌رسد. درد صورت به‌تنهایی ثابت نمی‌کند سینوس پر است. بسیاری از سردردهایی که سینوسی نامیده می‌شوند میگرن یا سردرد تنشی‌اند.

چهار حوزهٔ اصلی کار رینولوژی

سینوزیت مزمن

سینوزیت مزمن یعنی التهاب بینی و سینوس که بیش از دوازده هفته بماند. علامت‌های اصلی گرفتگی، ترشح غلیظ از جلو یا پشت حلق، فشار صورت، و کم شدن بویایی است. لازم نیست هر چهار تا با هم و هر روز شدید باشند. چیزی که آن را از سرماخوردگی جدا می‌کند مدت است، نه یک روز تب.

در این بیماری مشکل اغلب فقط «یک میکروب» نیست. مخاط ملتهب مانده، دهانهٔ سینوس تنگ شده، و گاهی حساسیت یا آسم هم در کار است. آنتی‌بیوتیکِ مکرر، بدون شستشو و بدون درمان التهاب، این چرخه را تمام نمی‌کند. شرح کامل علامت و درمان در سینوزیت مزمن است. اینجا فقط جای رینولوژیست در این مسیر است.

رینولوژیست وقتی وارد می‌شود که درمان منظم کافی نبوده، علامت از اول یک‌طرفه و غیرعادی است، یا تصمیم جراحی با دیدن داخل بینی و نقشهٔ سینوس گرفته می‌شود. شستشو را بیمار در خانه انجام می‌دهد و روشش در شستشوی بینی با سرم است. اگر قارچ مطرح باشد، شکل‌هایش یکی نیستند؛ فرق‌شان در سینوزیت قارچی است. تب یا ورم چشم را با شستشوی بیشتر صبر نکنید.

پولیپ بینی

پولیپ بافت نرم و ملتهب است که از مخاط رشد می‌کند و راه هوا را می‌بندد. اغلب دوطرفه است، درد تیز ندارد، و بویایی را بیشتر از یک گرفتگی ساده کم می‌کند. خیلی وقت‌ها با آسم یا حساسیت به مسکن‌ها همراه است. درمان پایه، کم کردن التهاب است. جراحی وقتی مطرح می‌شود که پولیپ راه را بسته و دارو به مخاط نمی‌رسد، یا بیمار با وجود درمان درست هنوز نمی‌تواند نفس بکشد و بو حس کند.

رینولوژیست پولیپ را از سه چیز جدا می‌کند که بیمار گاهی همه را «گوشت اضافه» می‌نامد: شاخک بزرگ، مخاط متورم حساسیت، و توده‌ای که پولیپ نیست. این جداسازی با آندوسکوپ است، نه با نگاه در آینه. جزئیات بیماری در پولیپ بینی است.

پولیپ یک‌طرفه، به‌خصوص با ترشح خونی، داستان دیگری است. ممکن است بافت دیگری باشد که فقط شبیه پولیپ شده. یکی از این‌ها پاپیلوم معکوس است که خوش‌خیم است ولی رفتارش با پولیپ التهابی یکی نیست و باید کامل برداشته و نمونه شود. اگر فقط یک سمت بینی سال‌ها بسته باشد، آن را حساسیت دوطرفه فرض نکنید. برگشتن پولیپ بعد از عمل هم یعنی التهاب مانده است. قطع خودسرانهٔ اسپری، فقط چون نفس باز شده، بیماری را برمی‌گرداند.

تیغهٔ بینی و شاخک

تیغه دیوارهٔ وسط بینی است. بسیاری از بینی‌ها کمی کج‌اند و هیچ علامتی ندارند. انحراف وقتی به کار رینولوژی مربوط می‌شود که راه نفس را تنگ کرده، یا مسیر رسیدن به سینوس و مسیر رساندن اسپری را بسته باشد. کجیِ تنها در عکس، بدون گرفتگی، دلیل عمل نیست.

شاخک بافت طبیعی داخل بینی است. اگر بزرگ شود گرفتگی می‌دهد، ولی پولیپ نیست. کوچک کردن شاخک، سینوس بسته را باز نمی‌کند و پولیپ عمقی را برنمی‌دارد. بیمار گاهی می‌شنود «بینی‌ات را با لیزر کوچک کردیم» و انتظار دارد سینوزیت تمام شود. این دو کار یکی نیستند. شرح تیغه در انحراف تیغه بینی آمده است.

کاهش بویایی

بو از سقف بینی می‌آید، نه از همان جایی که گرفتگی سوراخ بینی حس می‌شود. برای همین ممکن است نفس نسبتاً باز باشد و بو نیاید. در سینوزیت مزمن و پولیپ، التهاب و انسداد نمی‌گذارد مولکول بو به آن سقف برسد. با کمتر شدن التهاب، بو ممکن است برگردد؛ اگر سال‌ها قطع بوده، برگشت کامل تضمین نیست.

رینولوژیست اول می‌پرسد بو کی کم شده، یک‌باره بعد از ویروس بوده یا کم‌کم با گرفتگی، و آیا بوها عوض و بد شده‌اند. بعد از سرماخوردگی، عصب بویایی ممکن است درگیر شود و بینی در آندوسکوپی تقریباً باز باشد. آن حالت با پولیپ یکی نیست و با بو کردنِ اجباریِ روغن داخل بینی درمان نمی‌شود. فرق این دو در کاهش بویایی نوشته شده است.

اگر کاهش بو با ترشح خونی یک‌طرفه، بی‌حسی گونه، یا تغییر چشم همراه باشد، دیگر «عارضهٔ سرماخوردگی» حساب نمی‌شود و باید زودتر داخل بینی دیده شود.

نشت مایع مغزی از بینی

مایع اطراف مغز و نخاع گاهی از یک شکاف کوچک در سقف بینی به داخل بینی می‌آید. علامت کلاسیک، آبریزش شفاف و یک‌طرفه است که با خم شدن جلو بیشتر می‌شود. مزه را بعضی‌ها شور می‌گویند. این مایع غلیظ و زرد نیست و با خلط صبحگاهی که از پشت حلق می‌آید فرق دارد. شرح خلط معمولی در خلط پشت حلق است تا این دو قاطی نشوند.

نشت ممکن است بعد از ضربه به سر، بعد از جراحی سینوس یا قاعدهٔ جمجمه، یا گاهی بدون حادثهٔ واضح باشد. خطر عملی‌اش این است که راه بینی با فضای اطراف مغز باز می‌ماند و عفونت آن فضا ممکن می‌شود. برای همین این علامت، اورژانسِ تشخیصی است، نه موضوعی برای چند هفته آنتی‌هیستامین.

تشخیص با شرح حال و معاینه شروع می‌شود. آزمایش مایع و تصویر، از جمله گاهی سی‌تی یا ام‌آرآی، را پزشک انتخاب می‌کند. شستشوی پرفشار بینی در کسی که این شک وجود دارد، قبل از اجازهٔ جراح، کار درستی نیست. ویدیوی توضیح علامت در نشت مایع مغزی نخاعی و تصویر ترمیم در ترمیم نشت مایع مغزی است. ترمیم اغلب از راه بینی و با آندوسکوپ است و در بسیاری از موارد با همکاری جراح مغز و اعصاب انجام می‌شود.

تومور بینی، سینوس و قاعدهٔ جمجمه

هر توده‌ای در بینی سرطان نیست، و هر پولیپی هم تودهٔ ساده نیست. چیزی که پزشک را وادار به جدی گرفتن می‌کند بیشتر این‌هاست: فقط یک سمت، خون، بی‌حسی گونه یا دندان، شل شدن دندان، زخم سقف دهان، جابه‌جایی چشم، یا گرفتگی که با درمان التهاب هیچ تغییری نکرده است.

بعضی رشدها خوش‌خیم‌اند ولی باید کامل خارج شوند، چون اگر تکه بمانند برمی‌گردند. بعضی دیگر بدخیم‌اند و مسیر درمان‌شان جراحی تنها نیست. افتراق با دیدن و با نمونه است، نه با حدس از روی عکس. سی‌تی استخوان را خوب نشان می‌دهد. ام‌آرآی برای گسترش در بافت نرم و برای بعضی تومورهای قاعدهٔ جمجمه به کار می‌آید و بررسی اول هر سینوزیت نیست.

آدنوم هیپوفیز تومور بینی نیست، ولی بعضی از این تومورها از راه بینی و سینوس به آن می‌رسند. این عمل مرز گوش و حلق و بینی با جراحی مغز است: تیم، نه یک عنوان تنها. رینولوژیستی که جراحی آندوسکوپی قاعدهٔ جمجمه دیده، بخش بینیِ این مسیر را بلد است. این به معنی آن نیست که هر رینولوژیستی هر تومور نادری را هر هفته عمل می‌کند. باید پرسید همان بیماری در کار او هست یا نه. ورم چشم، افت بینایی، یا سردرد ناگهانی با سفتی گردن اورژانس است و مقایسهٔ عنوان‌ها را عقب نمی‌اندازد.

ویزیت اول چه شکلی است؟

وقت را با انتظار «همان روز عمل» نیاورید. ویزیت برای فهمیدن نوع بیماری است. پزشک معمولاً این‌ها را می‌پرسد:

  • علامت از کی شروع شده و آیا بیش از دوازده هفته مانده است؟
  • یک سمت است یا هر دو؟ با خم شدن، خوابیدن به یک پهلو، یا فصل عوض می‌شود؟
  • بو کم شده، قطع شده، یا بوها غلط به نظر می‌رسند؟
  • ترشح شفاف است، غلیظ است، یا رگهٔ خون دارد؟
  • آسم، حساسیت، مصرف طولانی قطرهٔ تنگ‌کننده، یا عمل قبلی بینی و سینوس وجود دارد؟
  • سردرد تنهاست یا با گرفتگی و ترشح می‌آید؟

بعد بینی دیده می‌شود. اگر جراحی قبلاً انجام شده، دانستن اینکه چه چیزی برداشته شده به پزشک کمک می‌کند جای زخم را با بیماری فعال اشتباه نگیرد. برگه و سی‌تی قبلی را بیاورید. لازم نیست قبل از ویزیت، به میل خود سی‌تی تازه بگیرید.

از مراقبت ساده تا وقتی که معاینهٔ داخل بینی لازم می‌شود

آندوسکوپی بینی در مطب

آندوسکوپی یعنی دیدن داخل بینی با یک دوربین باریک. بیمار نشسته است. دوربین از سوراخ بینی جلو می‌رود و پزشک تیغه، شاخک، دهانهٔ سینوس و وجود پولیپ یا ترشح یا توده را روی مانیتور می‌بیند. در بزرگ‌سال گاهی چند دقیقه طول می‌کشد. برای کودک همکاری و اندازهٔ وسیله فرق می‌کند و همیشه با همان دوربین بزرگ‌سال انجام نمی‌شود.

این کار برش ندارد، بخیه ندارد، و با عمل سینوس یکی نیست. ممکن است چشم اشک بیاید یا عطسه کنید. درد تیز علامت این نیست که «باید تحمل کنید». بگویید تا معاینه قطع شود. خون‌دماغ چند قطره بعد از دوربین گاه دیده می‌شود. خون روشن و مداوم طبیعی این معاینه نیست.

اگر قبل از دوربین اسپری زده شود، برای کم کردن تورم یا ناراحتی موضعی است. اسم و مقدار را پزشک همان‌جا می‌گوید. این صفحه نسخه نیست. سینوسِ کاملاً بسته را دوربین همیشه تا ته نشان نمی‌دهد. آنجا سی‌تی به معاینه اضافه می‌شود، نه اینکه جایش را بگیرد.

سی‌تی سینوس چه وقت گرفته می‌شود؟

سی‌تی نقشه است: هوا، مخاط ضخیم، استخوان، و نزدیکی به چشم و کف جمجمه. برای جراحی آندوسکوپی، جراح بدون این نقشه مسیر را حدس نمی‌زند. برای بیماری‌ای که قرار است با دارو ادامه پیدا کند و معاینه کافی است، سی‌تی فوری لازم نیست.

ضخیم شدن مخاط در آدم بدون علامت شایع است و به‌تنهایی دلیل عمل نیست. سی‌تی تومور را از پولیپ، فقط با شکل، همیشه جدا نمی‌کند. پرتو دارد و در کودک و در تکرار بی‌دلیل محتاطانه به کار می‌رود. عدد دوز به دستگاه بستگی دارد و این صفحه آن را نسخه نمی‌کند.

ام‌آرآی برای گسترش در بافت نرم، بعضی تومورها، و گاهی نشت مایع به کار می‌آید. جایگزین سی‌تی برای هر سینوزیت نیست، چون استخوان را مثل سی‌تی نشان نمی‌دهد. اگر کسی فقط با جملهٔ «عکست کدر است، باید عمل شوی» تصمیم را تمام کرد و داخل بینی را ندید، معاینه را بخواهید. معیار عمل در چه زمانی سینوزیت به جراحی نیاز دارد این سه تاست: علامت، معاینه، و تصویر.

چه وقت متخصص گوش و حلق و بینی کافی است و چه وقت رینولوژیست؟

این مرز در مطب قطعی می‌شود، نه در جدول اینترنت. به‌عنوان راهنمای کلی:

معمولاً در ویزیت تخصص گوش و حلق و بینی بیشتر به آموزش متمرکز رینولوژی مربوط است
حساسیت فصلی و سرماخوردگی سینوزیت بیش از دوازده هفته که درمان منظم کافی نبوده
خون‌دماغ گذرا عمل مجدد سینوس، یا آناتومی به‌هم‌ریخته بعد از جراحی قبل
انحراف تیغه بدون بیماری پیچیدهٔ سینوس پولیپ گسترده، به‌خصوص با آسم یا برگشت بعد از عمل
سینوزیت اول که به درمان جواب می‌دهد توده، پولیپ یک‌طرفه، یا شک به بافت غیرمعمول
کاهش بوی بعد از ویروس با بینی باز نشت مایع مغزی، یا جراحی آندوسکوپی نزدیک کف جمجمه

متخصص گوش و حلق و بینی جراحی آندوسکوپی سینوس را در دورهٔ تخصص یاد می‌گیرد و بسیاری از عمل‌های معمول را انجام می‌دهد. رینولوژی این اجازه را از او نمی‌گیرد. آموزش اضافه وقتی وزن دارد که بیماری گسترده، تکراری، یا نزدیک چشم و مغز باشد.

اسم ابزار را با این انتخاب قاطی نکنید. «عمل با لیزر» اغلب نام تبلیغاتی همان جراحی آندوسکوپی است. فرق‌شان در عمل سینوس با لیزر آمده است.

هشدار: ورم پلک، دوبینی، افت بینایی، تب با حال بد، یا سردرد شدید با سفتی گردن اورژانس است. آبریزش آبکی شفاف یک‌طرفه را هم با نوبت چند هفته بعد صبر نکنید.

این عنوان را کنار اسم پزشک چطور بخوانید؟

روی معرفی معمولاً دو چیز جداست. اول، تخصص گوش و حلق و بینی. دوم، اگر گذرانده باشد، دوره‌ای مثل فلوشیپ رینولوژی. مردم گاهی به همان دوره فوق‌تخصص می‌گویند. این اسم گفتاری است. ملاک، عنوانی است که روی مدرک نوشته شده، نه درشتی کلمه روی بنر. شرح خودِ دوره در مقالهٔ فلوشیپ است.

دکتر نادر اکبری دیلمقانی متخصص گوش و حلق و بینی، و فلوشیپ رینولوژی و جراحی قاعدهٔ جمجمه است. سال‌ها و سمت‌ها در سوابق است و فهرست پژوهش در مقالات علمی. این صفحه رزومه نیست. اگر علامت شما مانده، قدم بعدی حفظ عنوان نیست؛ قدم بعدی دیدن داخل بینی است.

پرسش‌های رایج

رینولوژی چیست؟

شاخه‌ای از گوش و حلق و بینی است که به بیماری و جراحی بینی و سینوس‌های اطراف آن می‌پردازد. سینوزیت مزمن، پولیپ، انحراف تیغه‌ای که راه را بسته، اختلال بویایی مربوط به بینی، نشت مایع مغزی از بینی، و بعضی تومورهای این ناحیه در همین حوزه قرار می‌گیرند. راینولوژی فقط شکل دیگر نوشتن همین کلمه است.

متخصص رینولوژی چه فرقی با متخصص گوش و حلق و بینی دارد؟

هر متخصص رینولوژی اول متخصص گوش و حلق و بینی است. فرق در آموزش اضافه روی بینی و سینوس است، نه در این که یکی پزشک باشد و دیگری نباشد. حساسیت، خون‌دماغ ساده و سینوزیت معمولی در ویزیت تخصص هم بررسی می‌شود. عمل مجدد، پولیپ گسترده، توده، و کار نزدیک قاعدهٔ جمجمه بیشتر سراغ پزشک با این آموزش متمرکز می‌رود.

ویزیت اول پیش رینولوژیست چطور است؟

پزشک مدت علامت، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن، بویایی، خون، آسم، حساسیت و عمل قبلی را می‌پرسد. بعد داخل بینی را می‌بیند. در بزرگ‌سال اغلب آندوسکوپی انجام می‌شود: دوربین باریک از سوراخ بینی رد می‌شود و تصویر روی مانیتور می‌آید. این کار عمل نیست و چند دقیقه طول می‌کشد. تصمیم سی‌تی بعد از همین معاینه است، نه قبل از آن به‌صورت خودکار.

آندوسکوپی بینی درد دارد؟

برای بیشتر بزرگ‌سالان قابل تحمل است و حس آن فشار یا قلقلک است، نه برش. گاهی قبلش اسپری برای کم کردن تورم یا ناراحتی زده می‌شود. اگر درد تیز شد باید همان لحظه بگویید تا پزشک متوقف کند. این معاینه با جراحی آندوسکوپی سینوس که در اتاق عمل انجام می‌شود یکی نیست.

سی‌تی سینوس برای هر گرفتگی لازم است؟

نه. سرماخوردگی و خیلی از حساسیت‌ها بدون سی‌تی جمع می‌شوند. سی‌تی وقتی به درد می‌خورد که بیماری طولانی شده، جراحی مطرح است، یا علامت یک‌طرفه و غیرعادی وجود دارد. عکس، هوا و استخوان سینوس را نشان می‌دهد. ضخامت مختصر مخاط در عکس، بدون علامت، به‌تنهایی دلیل عمل نیست.

آبریزش آبکی یک‌طرفه می‌تواند نشت مایع مغزی باشد؟

اگر مایع شفاف و بی‌رنگ از یک سوراخ بیاید، با خم شدن بیشتر شود، و بوی ترشح چرکی نداشته باشد، باید همان روز دیده شود. این با خلط پشت حلق و آلرژی یکی نیست. ادامهٔ شستشو یا آنتی‌هیستامین جای معاینه را نمی‌گیرد، چون نشت مایع مغزی می‌تواند راهی برای عفونت اطراف مغز باشد.

هر پولیپ را باید پیش رینولوژیست برد؟

پولیپ دوطرفهٔ التهابی را متخصص گوش و حلق و بینی هم می‌بیند و درمان التهاب اغلب قدم اول است. اگر پولیپ یک‌طرفه است، خون دارد، بعد از عمل کامل برگشته، یا با تغییر چشم و بی‌حسی صورت همراه است، معاینهٔ دقیق‌تر و گاهی نمونه لازم است. ظاهر پولیپ در آندوسکوپی، نوع بافت را ثابت نمی‌کند.

رینولوژیست همان جراح زیبایی بینی است؟

نه لزوماً. جراحی زیبایی شکل بیرون بینی را عوض می‌کند و شرحش در صفحهٔ جراحی بینی است. رینولوژی بیشتر با راه هوا، سینوس، التهاب، پولیپ و مرز بینی با کف جمجمه سروکار دارد. بعضی جراحان هر دو را انجام می‌دهند. صاف شدن ظاهر بینی، سینوس بسته را باز نمی‌کند.

دکتر نادر اکبری دیلمقانی

دکتر نادر اکبری دیلمقانی

دانشیار و فلوشیپ راینولوژی و جراحی قاعده جمجمه. این مطلب در تاریخ ۲۴ آبان ۱۴۰۵ توسط ایشان بازبینی علمی شده است.

درباره دکتر و سوابق علمی

اگر گرفتگی یا ترشح بینی مانده، برای معاینه نوبت بگیرید

برای معاینه و بررسی دقیق، از طریق واتساپ یا تلفن نوبت بگیرید.

رزرو نوبت در واتساپ تماس با مطب

دیدگاه شما

تجربه یا سؤال خود را درباره این مطلب بنویسید. دیدگاه‌ها پس از بررسی نمایش داده می‌شوند. برای بررسی وضعیت شخصی خود، از واتساپ نوبت بگیرید.

ممنون، دیدگاه شما ثبت شد

دیدگاه شما در دست بررسی است و پس از تأیید نمایش داده می‌شود.

این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. برای تصمیم درباره درمان، حتماً با پزشک مشورت کنید.