خلاصه در یک نگاه
- سینوزیت مزمن یعنی التهاب سینوس‌ها که بیش از ۱۲ هفته ادامه دارد.
- چهار علامت اصلی: گرفتگی بینی، ترشح غلیظ، درد و فشار صورت، و کاهش بویایی.
- بیشتر یک بیماری التهابی است تا یک عفونت ساده؛ برای همین آنتیبیوتیک بهتنهایی معمولاً درمانش نمی‌کند.
- پایه درمان، شستشوی منظم بینی و اسپری کورتون است؛ جراحی برای موارد مقاوم به درمان است.
- درمان «قطعی» به معنای یک‌باره کمتر وجود دارد، اما با درمان درست بیشتر بیماران زندگی عادی و بدون علامت دارند.
سینوزیت مزمن چیست؟
سینوس‌ها حفره‌هایی پر از هوا در استخوان‌های صورت هستند: پشت گونه‌ها، بین چشم‌ها، در پیشانی و در عمق پشت بینی. این حفره‌ها با مخاطی شبیه مخاط بینی پوشیده شده‌اند و از راه مجراهای باریکی به داخل بینی تخلیه می‌شوند.
وقتی مخاط سینوس‌ها و بینی بیش از ۱۲ هفته ملتهب بماند، به آن سینوزیت مزمن می‌گویند. التهاب باعث تورم مخاط و بسته شدن مجراهای تخلیه میشود؛ ترشحات در سینوس‌ها می‌ماند و چرخه التهاب ادامه پیدا میکند.
نکته مهم این است که سینوزیت مزمن برخلاف تصور رایج، بیشتر یک بیماری التهابی پایدار است تا یک عفونت ساده. به همین دلیل، دوره‌های پی‌درپی آنتیبیوتیک معمولاً آن را درمان نمی‌کند.
سینوزیت مزمن دو نوع اصلی دارد:
- سینوزیت مزمن بدون پولیپ: التهاب مخاط بدون تشکیل پولیپ.
- سینوزیت مزمن با پولیپ: مخاط ملتهب، توده‌های نرم و بی‌دردی به نام پولیپ تشکیل می‌دهد که بینی را می‌بندد. این نوع معمولاً با کاهش شدید بویایی همراه است و بیشتر با آسم و حساسیت دیده میشود.
علائم سینوزیت مزمن
چهار علامت اصلی سینوزیت مزمن این‌ها هستند:
- گرفتگی و انسداد بینی: یک یا هر دو طرف، همراه با تنفس دهانی و خروپف.
- ترشح غلیظ: از جلوی بینی یا به صورت ترشح پشت حلق که باعث صاف کردن مکرر گلو و سرفه میشود.
- درد و فشار در صورت: روی گونه‌ها، پیشانی و اطراف چشم‌ها، که هنگام خم شدن بدتر میشود.
- کاهش یا از بین رفتن بویایی: و به دنبال آن کاهش حس چشایی.
اگر دو علامت یا بیشتر (که یکی از آن‌ها گرفتگی یا ترشح باشد) بیش از ۱۲ هفته ادامه داشته باشد، احتمال سینوزیت مزمن مطرح است.
علائم دیگری هم ممکن است همراه باشند:
- خستگی مزمن و خواب بی‌کیفیت
- بوی بد دهان
- سرفه، بهخصوص در شب
- احساس پری گوش
- درد دندان‌های فک بالا
علائم سینوزیت مزمن در کودکان
در کودکان علائم کمی متفاوت است: ترشح طولانی بینی، سرفه شبانه، تنفس دهانی، خروپف، بوی بد دهان و تحریک‌پذیری. بزرگی لوزه سوم علائم بسیار مشابهی ایجاد میکند و تشخیص درست آن با معاینه متخصص است.
سینوزیت حاد یا مزمن؟
سینوزیت حاد معمولاً بعد از سرماخوردگی شروع میشود، کمتر از چهار هفته طول می‌کشد و اغلب خودبه‌خود یا با درمان کوتاه بهتر میشود. سینوزیت مزمن تدریجی شروع میشود، بیش از ۱۲ هفته ادامه دارد و معمولاً تب ندارد.
بعضی افراد هم سینوزیت حاد مکرر دارند: چند حمله در سال که بین آن‌ها کاملاً خوب هستند. این حالت هم به بررسی تخصصی نیاز دارد.
علت سینوزیت مزمن چیست؟
سینوزیت مزمن معمولاً یک علت واحد ندارد و حاصل ترکیبی از عوامل است:
- حساسیت و آلرژی بینی: التهاب مداوم مخاط را تشدید میکند.
- آسم: بسیاری از بیماران سینوزیت با پولیپ، آسم هم دارند و این دو بیماری یکدیگر را بدتر می‌کنند.
- مشکلات ساختاری بینی: انحراف تیغه بینی، بزرگی شاخک‌ها یا تنگی مادرزادی مجراها که تخلیه سینوس‌ها را مختل می‌کنند.
- پولیپ بینی: مسیرهای تخلیه را می‌بندد.
- عفونت دندان‌های فک بالا: ریشه این دندان‌ها نزدیک سینوس گونه است و عفونت آن‌ها میتواند سینوزیت یک‌طرفه ایجاد کند.
- سیگار و آلودگی هوا: به مخاط و موهای ریز پاک‌کننده آن آسیب می‌زنند.
- حساسیت به آسپرین: در گروهی از بیماران با پولیپ و آسم دیده میشود.
- ضعف سیستم ایمنی و بعضی بیماری‌های ارثی، که کمتر شایع‌اند.
سینوزیت مزمن چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص بر اساس سه چیز است:
- شرح حال: نوع و مدت علائم، سابقه حساسیت، آسم و درمان‌های قبلی.
- آندوسکوپی بینی در مطب: متخصص با یک دوربین باریک داخل بینی را می‌بیند. این معاینه چند دقیقه طول می‌کشد، با بی‌حسی موضعی انجام میشود و دردی ندارد. التهاب، ترشح چرکی و پولیپ با آن دیده میشود.
- سی‌تی‌اسکن سینوس: وسعت درگیری سینوس‌ها و ساختار آن‌ها را نشان می‌دهد. سی‌تی‌اسکن معمولاً بعد از یک دوره درمان دارویی یا پیش از تصمیم برای جراحی انجام میشود.
عکس ساده رادیولوژی سینوس دقت کافی برای تشخیص سینوزیت مزمن ندارد. همچنین بسیاری از سردردها که به اشتباه «سردرد سینوسی» نامیده می‌شوند، در واقع میگرن یا سردرد تنشی‌اند؛ تشخیص درست از درمان‌های بی‌نتیجه جلوگیری میکند.
درمان سینوزیت مزمن
هدف درمان، کم کردن التهاب، باز نگه داشتن مسیرهای تخلیه و کنترل عوامل زمینه‌ای است. درمان معمولاً پله‌ای است:
۱. شستشوی بینی با سرم
پایه درمان همه بیماران است. شستشوی منظم ترشحات و عوامل التهابی را خارج میکند و اثر اسپری‌ها را بیشتر میکند. روش درست آن را در مقاله شستشوی بینی با سرم ببینید.
۲. اسپری کورتون بینی
مؤثرترین داروی سینوزیت مزمن است و التهاب مخاط را کم میکند. اسپری کورتون بینی با دوز معمول، برخلاف قرص کورتون، عوارض عمومی قابل توجهی ندارد و برای مصرف طولانی‌مدت مناسب است. اثر آن تدریجی است و باید چند هفته به‌طور منظم مصرف شود.
۳. داروهای دیگر
بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است این داروها را هم تجویز کند:
- دوره کوتاه قرص کورتون: بهخصوص در سینوزیت با پولیپ، برای کوچک کردن سریع پولیپ‌ها.
- آنتیبیوتیک: فقط در حمله عفونی یا موارد خاص، نه به‌صورت مکرر و خودسرانه.
- داروهای ضدحساسیت: در بیماران آلرژیک.
- داروهای بیولوژیک: داروهای جدید تزریقی برای سینوزیت شدید با پولیپ که به درمان‌های دیگر پاسخ نداده است.
اسپری‌های ضداحتقان (مثل اسپری‌های بازکننده سریع بینی) را بیشتر از چند روز مصرف نکنید. مصرف طولانی آن‌ها باعث گرفتگی برگشتی و وابستگی میشود.
۴. جراحی آندوسکوپی سینوس
اگر با وجود چند هفته درمان دارویی کامل علائم ادامه پیدا کند، یا پولیپ‌ها مسیر تنفس را بسته باشند، جراحی آندوسکوپی سینوس مطرح میشود. این جراحی بدون برش روی صورت و از راه بینی انجام میشود، مجراهای بسته را باز میکند و باعث میشود داروهای موضعی بعد از آن بهتر به سینوس‌ها برسند.
درمان سینوزیت مزمن در خانه
درمان‌های خانگی جایگزین درمان پزشکی نیستند، اما در کنار آن کمک می‌کنند:
- شستشوی منظم بینی با سرم یا آب نمک درست‌شده با آب جوشیده
- نوشیدن مایعات کافی برای رقیق ماندن ترشحات
- بخور آب گرم یا دوش آب گرم برای راحت‌تر شدن تخلیه
- بالا نگه داشتن سر هنگام خواب
- دوری از دود سیگار و هوای آلوده و کنترل عوامل حساسیت‌زا در خانه
درباره درمان‌های «طب سنتی»، مثل ریختن روغن‌ها یا عصاره‌های گیاهی در بینی، شواهد علمی کافی وجود ندارد و بعضی از آن‌ها می‌توانند مخاط را تحریک کنند یا حتی باعث التهاب ریه شوند. پیش از استفاده از هر ماده‌ای در بینی، با پزشک مشورت کنید.
اگر سینوزیت مزمن درمان نشود چه میشود؟
سینوزیت مزمن درمان‌نشده معمولاً خطر فوری ندارد، اما:
- کیفیت زندگی، خواب و تمرکز را کم میکند.
- آسم را بدتر و کنترل آن را سخت‌تر میکند.
- ممکن است باعث از دست رفتن دائمی بویایی شود.
- زمینه حمله‌های حاد مکرر را فراهم میکند.
عوارض جدی مثل گسترش عفونت به اطراف چشم یا مغز نادرند و بیشتر هنگام حمله حاد رخ میدهند، اما باید علائم هشدار آن را شناخت.
چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
در این موارد بدون تأخیر به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:
- تورم، قرمزی یا درد اطراف چشم
- دوبینی، تاری دید یا بیرون‌زدگی چشم
- سردرد شدید همراه با تب بالا
- سفتی گردن یا خواب‌آلودگی و گیجی
- تورم پیشانی
و در این موارد برای معاینه تخصصی نوبت بگیرید:
- علائمی که بیش از ۱۲ هفته ادامه دارد
- بیش از سه یا چهار حمله سینوزیت در سال
- علائم یک‌طرفه، بهخصوص همراه با ترشح خونی
- کاهش بویایی که بهتر نمی‌شود
پرسش‌های رایج
آیا سینوزیت مزمن درمان قطعی دارد؟
سینوزیت مزمن بیشتر یک بیماری التهابی پایدار است و مثل آسم یا حساسیت، در بسیاری از بیماران به کنترل طولانی‌مدت نیاز دارد. با درمان درست، و در صورت نیاز جراحی، بیشتر بیماران بدون علامت یا با علائم خفیف زندگی می‌کنند.
سینوزیت مزمن خطرناک است؟
در بیشتر موارد خطرناک نیست، اما کیفیت زندگی و خواب را کم میکند و آسم را بدتر میکند. عوارض جدی مثل گسترش عفونت به چشم یا مغز نادرند و بیشتر هنگام حمله حاد رخ میدهند؛ علائم هشدار آن را در این مقاله آوردهایم.
سینوزیت مزمن چقدر طول می‌کشد؟
طبق تعریف، علائم بیش از ۱۲ هفته ادامه دارد و بدون درمان مناسب ممکن است سال‌ها باقی بماند. با شروع درمان منظم، بیشتر بیماران طی چند هفته بهبود محسوس را حس می‌کنند.
آیا سینوزیت مزمن باعث تنگی نفس میشود؟
گرفتگی بینی احساس کمبود هوا ایجاد میکند. همچنین سینوزیت مزمن و آسم ارتباط نزدیکی دارند و التهاب بینی و سینوس میتواند آسم را تشدید کند. تنگی نفس واقعی، خسخس سینه یا سرفه شبانه را حتماً به پزشک بگویید.
سینوزیت مزمن در کودکان چه علائمی دارد؟
در کودکان بیشتر به صورت ترشح طولانی بینی، سرفه بهخصوص در شب، تنفس دهانی، خروپف و بوی بد دهان دیده میشود. بزرگی لوزه سوم در کودکان علائم مشابهی ایجاد میکند و باید از سینوزیت افتراق داده شود.
آیا آنتیبیوتیک سینوزیت مزمن را درمان میکند؟
معمولاً نه بهتنهایی. آنتیبیوتیک فقط در شرایط خاص، مثل حمله عفونی روی زمینه مزمن، و با تجویز پزشک مفید است. مصرف مکرر و خودسرانه آنتیبیوتیک فایدهای ندارد و مقاومت میکروبی ایجاد میکند.
دکتر نادر اکبری دیلمقانی
دانشیار و فلوشیپ راینولوژی و جراحی قاعده جمجمه. این مطلب در تاریخ ۱۱ مهر ۱۴۰۵ توسط ایشان بازبینی علمی شده است.
درباره دکتر و سوابق علمیعلائم سینوزیت دارید؟ برای معاینه نوبت بگیرید
برای معاینه و بررسی دقیق، از طریق واتساپ یا تلفن نوبت بگیرید.
رزرو نوبت در واتساپ تماس با مطباین مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. برای تصمیم درباره درمان، حتماً با پزشک مشورت کنید.
دیدگاه شما
تجربه یا سؤال خود را درباره این مطلب بنویسید. دیدگاه‌ها پس از بررسی نمایش داده می‌شوند. برای بررسی وضعیت شخصی خود، از واتساپ نوبت بگیرید.