خلاصه در یک نگاه
- سینوزیت قارچی چهار شکل اصلی دارد و همه را نباید یک بیماری خطرناک یا یک بیماری ساده دانست.
- توپ قارچی اغلب یک سینوس را میگیرد و درمان اصلیش برداشتن با جراحی است.
- نوع آلرژیک معمولاً با پولیپ دیده میشود و التهاب زمینه‌ای بعد از عمل هم می‌ماند.
- نوع مهاجم حاد در دیابت و ضعف ایمنی فوریت است و میتواند به چشم و مغز برسد.
- تشخیص با آندوسکوپی، سی‌تی‌اسکن و نمونه بافت است، نه با عکس خانه یا شستشوی سرکه.
سینوزیت قارچی یک بیماری نیست
بیمارها اغلب می‌پرسند «سینوزیت قارچی خطرناک است؟» جواب به نوعش بستگی دارد. قارچ در هوای معمولی هست و بودنش در مخاط بینی، بهتنهایی، تشخیص بیماری نیست. بیماری وقتی معنا دارد که قارچ داخل سینوس جمع شود، واکنش آلرژیک شدید بسازد، یا در ایمنی ضعیف به رگ و بافت حمله کند.
این چهار شکل را جدا نگه دارید:
| شکل | حال بیمار معمولاً | درمان اصلی |
|---|---|---|
| توپ قارچی | ایمنی معمولی، اغلب یک سینوس | برداشتن با جراحی از راه بینی |
| آلرژیک | پولیپ، حساسیت، گاهی آسم | جراحی به‌علاوه کنترل التهاب، مثل مراقبت پولیپ |
| مهاجم مزمن | کند، گاهی یکطرفه و پیشرونده | بررسی تخصصی و درمان ترکیبی؛ معطل کردنی نیست |
| مهاجم حاد | دیابت یا ضعف ایمنی، تب، چشم | فوریت بیمارستانی |
سینوزیت مزمن معمولاً بیماری التهابی است و با چند دوره آنتیبیوتیک تمام نمیشود. سینوزیت قارچی میتواند روی همان علائم سوار شود یا جدا باشد. اسم را از روی جستجو نگذارید.
توپ قارچی
توپ قارچی توده‌ای از قارچ است که معمولاً در یک سینوس، اغلب سینوس فک بالا یا پرویزنی، جمع میشود. بیمار ممکن است ایمنی کاملاً معمولی داشته باشد. علامت شایع، گرفتگی یا ترشح یک طرف، بوی بد، یا فشار همان سمت است. بعضی‌ها فقط در سی‌تی‌اسکنِ یک مشکل دیگر دیده می‌شوند.
سیتی گاهی تراکم فلزی‌مانند داخل همان سینوس نشان می‌دهد. این ظاهر شک را زیاد میکند، ولی تشخیص قطعی با دیدن توده حین عمل و جواب آسیب‌شناسی است.
درمان اصلی، خارج کردن کامل توده از راه سوراخ بینی است، یعنی همان جراحی آندوسکوپی سینوس به شکل محدود. قرص ضدقارچ معمولاً جای خالی کردن سینوس را نمی‌گیرد. بعد از برداشتن کامل، در فرد با ایمنی معمولی، اغلب نیاز به داروی طولانی ضدقارچ نیست. این جمله برای نوع مهاجم نیست.
نوع آلرژیک
در این شکل، مشکل فقط «یک قارچ» نیست. مخاط به قارچ واکنش آلرژیک شدید نشان می‌دهد، ترشح غلیظ و چسبنده می‌سازد و اغلب پولیپ بینی دو طرف رشد میکند. کاهش بویایی شایع است و آسم ممکن است همراه باشد.
جراحی ترشح غلیظ و پولیپ را برمی‌دارد و راه سینوس را باز میکند، اما زمینه آلرژی را صفر نمیکند. برای همین مراقبت بعد از عمل، از جمله شستشو و درمان نگهدارنده، بخشی از درمان است. جزئیات برگشت پولیپ در مقاله برگشت پولیپ بعد از عمل آمده است. قطع خودسرانه اسپری، به صرف اینکه نفس باز شده، همان اشتباهی است که در پولیپ معمولی هم بیماری را برمی‌گرداند.
این نوع را با توپ قارچی یکی ندانید. توپ قارچی معمولاً یک سینوس است. نوع آلرژیک اغلب گسترده‌تر است و پیگیری طولانی‌تری می‌خواهد.
نوع مهاجم؛ کی باید همان روز مراجعه کرد؟
شکل مهاجم یعنی قارچ از سطح مخاط رد شده و به بافت، رگ، چشم یا قاعده جمجمه می‌رود. نوع حاد بیشتر در دیابت کنترلنشده، پیوند، سرطان تحت درمان، یا مصرف داروی تضعیف‌کننده ایمنی دیده میشود. نوع مزمن کندتر است و ممکن است در فردی با ایمنی نزدیک به معمول هم پیش برود، ولی همچنان بیماری تخریبی است.
این علامت‌ها را تا ویزیت معمولی هفته بعد صبر نکنید، بهخصوص اگر دیابت یا ضعف ایمنی دارید:
- تورم پلک، قرمزی چشم، بیرون‌زدگی چشم، دوبینی یا کم شدن بینایی
- بی‌حسی گونه یا دندان‌های یک سمت
- سیاه شدن مخاط بینی یا کام
- تب، حال عمومی بد، یا سردرد شدید
- ترشح آبکیِ شفاف و یکطرفه، که خون‌دماغ نیست و میتواند نشت مایع مغزی باشد
نوع مهاجم در بیمارستان درمان میشود: جراحی برای برداشتن بافت درگیر، و داروی ضدقارچ زیر نظر پزشک. دوز و نوع دارو را این صفحه نمی‌نویسد. تصمیم با وضعیت ایمنی، وسعت درگیری و آزمایش است.
معیار کلی «کی جراحی سینوس لازم میشود» در مقاله چه زمانی سینوزیت به جراحی نیاز دارد آمده است. برای شکل مهاجم، آن جدول زمانی معمولی را کنار بگذارید. اینجا صبر کردن برای «تمام شدن دوره دارو» کار درستی نیست.
تشخیص چطور قطعی میشود؟
از آینه خانه و رنگ ترشح نمیشود قارچ را تشخیص داد. مسیر معمول این است:
- شرح حال، از جمله دیابت، شیمی‌درمانی، پیوند و داروهای ایمنی.
- آندوسکوپی داخل بینی در مطب.
- سی‌تی‌اسکن سینوس. در موارد نزدیک چشم یا مغز، گاهی ام‌آر‌آی هم لازم میشود.
- نمونه بافت یا ترشح حین عمل، برای آسیب‌شناسی و در صورت لزوم کشت.
سیتی بهتنهایی مهر «قارچی» نمی‌زند. بعضی سینوزیت‌های غلیظ غیرقارچی ظاهر مشابهی دارند. برعکس، طبیعی بودن تقریبی سیتی علیه جمع شدن قارچ در سینوس است و باید دنبال علت دیگری برای درد صورت گشت.
بیماری یکطرفه را ساده نگیرید. پولیپ یا توده یک سمت باید از قارچ، تومور و جسم خارجی جدا شود. این نکته در راهنمای پولیپ بینی هم آمده است.
چه کارهایی درمان نیست؟
- دوره پشت دوره آنتیبیوتیک، بدون معاینه داخل بینی
- شستشو با سرکه، بتادین رقیق‌نشده، یا روغن
- بخور گیاهی به قصد «کشتن قارچ»
- خرید قرص ضدقارچ بدون تشخیص
- ماندن در خانه با تورم چشم، به امید اینکه سینوزیت معمولی است
شستشوی درست با سرم نمکی، که در شستشوی بینی با سرم توضیح داده شده، مراقبت مفیدی است و ترشح را رقیق میکند. قارچ سازمان‌یافته داخل سینوس را خارج نمیکند و جای جراحی توپ قارچی را نمی‌گیرد.
بعد از درمان چه انتظاری واقع‌بینانه است؟
در توپ قارچی، اگر توده کامل برداشته شود و ایمنی بیمار معمولی باشد، بیشتر بیماران با پیگیری کوتاه خوب می‌مانند. در نوع آلرژیک، مثل پولیپ، ممکن است التهاب برگردد و ویزیت دوره‌ای لازم باشد. در نوع مهاجم، بهبودی به سرعت شروع درمان و وضعیت ایمنی بستگی دارد و تضمین یکسانی برای همه وجود ندارد.
درد مختصر و خون‌آبه روزهای اول بعد از جراحی آندوسکوپی غیرعادی نیست. خون روشنِ بندنیامدنی و ترشح آبکی شفاف را در صفحه خونریزی بعد از عمل سینوس از هم جدا کرده‌ایم. اگر دستور ترخیص با این مقاله فرق داشت، همان دستور مقدم است.
پرسش‌های رایج
سینوزیت قارچی چیست؟
گروهی از بیماریهای سینوس است که قارچ در آنها نقش دارد. شکل غیرمهاجم مثل توپ قارچی یا نوع آلرژیک با شکل مهاجم که بافت را تخریب میکند یکی نیست.
سینوزیت قارچی واگیردار است؟
مثل سرماخوردگی از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود. قارچ در محیط هست. بیماری وقتی مهم میشود که در سینوس جمع شود یا در ایمنی ضعیف به بافت حمله کند.
از کجا بفهمم سینوزیتم قارچی است؟
از روی گرفتگی بهتنهایی نمیشود فهمید. نشانهٔ شک، بهخصوص بیماری یکطرفه، ترشح بدبو، یا عدم بهبود با درمان معمولی است. تشخیص با معاینه آندوسکوپی، سیتی و در نهایت نمونه بافت است.
سینوزیت قارچی با آنتیبیوتیک خوب میشود؟
آنتیبیوتیک باکتری را هدف میگیرد، نه قارچ را. دورههای پیدرپی آنتیبیوتیک توپ قارچی را خالی نمیکند. این به معنی خوددرمانی با داروی ضدقارچ هم نیست.
توپ قارچی حتماً عمل می‌خواهد؟
درمان اصلی توپ قارچی برداشتن کامل آن از راه بینی است. قرص ضدقارچ معمولاً جای این کار را نمی‌گیرد. تصمیم بعد از دیدن اسکن و داخل بینی است.
سینوزیت قارچی در دیابت خطرناکتر است؟
بله. در دیابت کنترلنشده و ضعف ایمنی، شکل مهاجم حاد میتواند در چند روز به چشم یا مغز برسد. تورم چشم، افت بینایی یا تب در این افراد را نباید تا آخر هفته صبر کرد.
شستشو با سرکه یا روغن قارچ سینوس را از بین میبرد؟
نه. شستشوی مفید همان سرم نمکی است و آن هم قارچ جمعشده در سینوس را خارج نمیکند. روغن و سرکه مخاط را تحریک میکنند.
پولیپ بینی همان سینوزیت قارچی است؟
نه. پولیپ بافت ملتهب است. در نوع آلرژیک سینوزیت قارچی، پولیپ زیاد دیده میشود، ولی هر پولیپی قارچی نیست. افتراق با معاینه و نمونه است.
دکتر نادر اکبری دیلمقانی
دانشیار و فلوشیپ راینولوژی و جراحی قاعده جمجمه. این مطلب در تاریخ ۴ آبان ۱۴۰۵ توسط ایشان بازبینی علمی شده است.
درباره دکتر و سوابق علمیبرای بررسی سینوزیت قارچی نوبت بگیرید
برای معاینه و بررسی دقیق، از طریق واتساپ یا تلفن نوبت بگیرید.
رزرو نوبت در واتساپ تماس با مطباین مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. برای تصمیم درباره درمان، حتماً با پزشک مشورت کنید.
دیدگاه شما
تجربه یا سؤال خود را درباره این مطلب بنویسید. دیدگاه‌ها پس از بررسی نمایش داده می‌شوند. برای بررسی وضعیت شخصی خود، از واتساپ نوبت بگیرید.